Khi bố mẹ muốn con thi trường quân đội, công an mà con chưa muốn, cách gỡ hiệu quả nhất không phải là ai thuyết phục được ai, mà là cả nhà cùng tìm hiểu cho đủ rồi cùng quyết. Quyết định chọn trường ảnh hưởng đến nhiều năm sống của người con, và cũng chứa đựng kỳ vọng, nỗi lo có thật của cha mẹ. Cả hai phía đều có lý do đáng được nghe.
Bài này không đứng về phía bố mẹ hay phía con, cũng không phán lựa chọn nào đúng. Nó đưa ra cách tổ chức cuộc nói chuyện, những câu hỏi nên đặt cho nhau, cách dùng thông tin chính thức làm điểm tựa chung, và cách xử lý khi sau tất cả vẫn chưa thống nhất. Trường hợp ngược lại, con muốn thi mà bố mẹ chưa đồng ý, cũng dùng được phần lớn gợi ý dưới đây.
Vì sao chuyện này dễ thành căng thẳng
Với nhiều phụ huynh, trường quân đội, công an gắn với hình ảnh ổn định: học không mất học phí theo chế độ học viên, ra trường được phân công công tác, có vị trí xã hội được tôn trọng. Một số gia đình có truyền thống trong lực lượng vũ trang, muốn con nối nghiệp. Những mong muốn này xuất phát từ tình thương và kinh nghiệm sống, không phải ý muốn áp đặt vô cớ.
Với nhiều học sinh, điều đáng sợ lại là sự ràng buộc: kỷ luật chặt, xa nhà, ít quyền tự chọn nơi làm việc, phải gắn bó lâu dài. Có bạn đã có ước mơ khác rõ ràng; có bạn chưa biết mình muốn gì nhưng biết chắc mình không thích bị sắp đặt. Tuổi mười bảy, mười tám là lúc mong được tự quyết rất mạnh.
Hai mong muốn chạm nhau, cộng với áp lực thời gian của lịch sơ tuyển, khiến những bữa cơm dễ thành tranh cãi. Khi đã tranh cãi, mỗi bên thường nói những câu mạnh hơn suy nghĩ thật, và câu chuyện chuyển từ "chọn gì cho hợp" thành "ai thắng". Nhận ra điều này là bước đầu tiên để đổi cách nói chuyện.
Tổ chức một cuộc nói chuyện có kết quả
Một cuộc nói chuyện tốt cần chuẩn bị, không nên để nó bùng ra giữa lúc mệt mỏi. Gia đình có thể thử trình tự sau:
- Hẹn trước một buổi riêng, lúc không vội, không có khách, không ngay sau khi có điểm thi thử. Mọi người cất điện thoại.
- Mỗi người nói lần lượt, người kia chỉ nghe, không cắt lời. Bố mẹ nói vì sao mong con thi; con nói vì sao còn ngại. Nói về cảm giác và lý do, không nói về người kia.
- Người nghe nhắc lại ý mình hiểu, ví dụ: "Bố mẹ hiểu là con lo nhất chuyện phải ở xa và không được chọn nơi làm việc, đúng không?". Việc nhắc lại giúp người nói thấy mình được nghe.
- Cùng viết ra giấy những điều cả nhà chưa biết chắc: tiêu chuẩn sức khoẻ, điểm chuẩn, đời sống học viên, phân công sau tốt nghiệp. Chia nhau đi tìm hiểu.
- Hẹn một buổi khác, sau khi đã có thông tin, để bàn tiếp. Không ép phải ra quyết định ngay trong buổi đầu.
Trình tự này nghe có vẻ hình thức, nhưng nó giải quyết đúng vấn đề lớn nhất của các cuộc tranh luận gia đình: mọi người nói cùng lúc và không ai thấy mình được hiểu. Chậm lại một chút thường giúp đi nhanh hơn về sau.
Câu hỏi bố mẹ có thể đặt cho con, và con có thể đặt cho bố mẹ
Bố mẹ hỏi con: "Điều gì làm con ngại nhất?" Câu hỏi này mở cửa thay vì phán xét. Có khi điều con ngại là chuyện có thể tìm hiểu được, như sợ không đủ sức khoẻ, sợ học nặng; có khi là chuyện thuộc về giá trị sống, như muốn theo một nghề khác. Hai loại lý do cần cách xử lý khác nhau.
Bố mẹ hỏi con: "Nếu không thi trường này, con muốn làm gì?" Nếu con đã có hướng rõ, đây là dịp để con trình bày kế hoạch. Nếu con chưa có hướng, cả nhà biết rằng vấn đề không chỉ là trường quân đội, công an mà là chuyện định hướng nói chung.
Con hỏi bố mẹ: "Bố mẹ lo nhất điều gì nếu con không thi?" Nhiều khi đằng sau mong muốn của bố mẹ là nỗi lo cụ thể: sợ con thất nghiệp, sợ con học trường dân sự xa nhà tốn kém, sợ con theo bạn bè xấu. Biết nỗi lo thật, con có thể đưa ra phương án trả lời đúng nỗi lo đó.
Con hỏi bố mẹ: "Bố mẹ có chấp nhận nếu con thử tìm hiểu rồi vẫn không muốn không?" Câu hỏi này giúp cả nhà thống nhất luật chơi từ đầu: tìm hiểu thật lòng, và kết quả tìm hiểu được tôn trọng. Không ai muốn bỏ công tìm hiểu nếu biết trước kết luận đã được định sẵn.
Dùng thông tin chính thức làm điểm tựa chung
Rất nhiều tranh cãi trong gia đình dựa trên thông tin cũ hoặc truyền miệng: "năm trước con nhà bác ấy điểm thấp vẫn đỗ", "bây giờ vào công an dễ lắm", "học quân đội ra trường toàn ở rừng". Những câu này có thể đúng một phần ở một thời điểm, nhưng không đủ làm căn cứ.
Điểm tựa đáng tin là thông báo tuyển sinh năm hiện hành của Ban Tuyển sinh quân sự Bộ Quốc phòng, đề án tuyển sinh của Bộ Công an và của từng trường, cùng hướng dẫn của cơ quan quân sự, công an nơi gia đình đăng ký thường trú. Khi cả nhà cùng đọc một nguồn, cuộc nói chuyện chuyển từ "bố nghĩ" và "con nghĩ" sang "quy định nói thế này".
Thông tin chính thức đôi khi tự giải quyết vấn đề. Có gia đình đọc xong tiêu chuẩn sức khoẻ thì nhận ra con không đủ điều kiện ở một tiêu chí, nên không cần tranh cãi thêm. Có gia đình thấy con thật ra rất hợp một ngành kỹ thuật trong trường quân đội mà trước đó con không biết đến, nên con đổi ý. Có gia đình hiểu rõ ràng buộc về phân công và cam kết phục vụ, và bố mẹ tự thấy không nên ép.
Ngoài văn bản, nên tạo cơ hội để con nói chuyện với người đang học hoặc đang làm trong ngành, tốt nhất là người con tự chọn hỏi, không phải người bố mẹ sắp xếp để thuyết phục.
Những cách nói nên tránh và cách nói thay thế
Lời nói trong lúc căng thẳng có thể để lại khoảng cách lâu dài. Bảng dưới đây gợi ý vài cách diễn đạt khác cho cùng một ý.
| Cách nói dễ gây căng thẳng | Cách nói giữ được cuộc trò chuyện |
|---|---|
| "Con biết gì mà đòi tự quyết." | "Bố mẹ muốn hiểu con đã tìm hiểu đến đâu, mình cùng xem tiếp nhé." |
| "Không thi thì đừng đòi bố mẹ lo tiền học." | "Bố mẹ lo chuyện chi phí, mình cùng tính xem các phương án tốn bao nhiêu." |
| "Bố mẹ chỉ muốn tốt cho con thôi." (rồi dừng) | "Bố mẹ lo nhất là chuyện việc làm sau này của con, đó là lý do bố mẹ nghĩ tới trường này." |
| "Bố mẹ lúc nào cũng áp đặt." | "Con cần thêm thời gian, con muốn tự tìm hiểu rồi nói lại với bố mẹ." |
| "Con sẽ không bao giờ thi." | "Hiện con chưa muốn, lý do là... Con sẵn sàng tìm hiểu thêm phần này." |
Cách nói thay thế không làm mất quan điểm của ai. Nó chỉ chuyển trọng tâm từ chuyện thắng thua sang chuyện cụ thể cần giải quyết, như tiền bạc, việc làm, sở thích, thời gian.
Nhờ người thứ ba đúng cách: thầy cô, người thân, người trong nghề
Khi bố mẹ và con nói mãi không gặp nhau, một người thứ ba có thể giúp hạ nhiệt. Đó có thể là giáo viên chủ nhiệm hiểu năng lực học tập của con, thầy cô phụ trách hướng nghiệp ở trường, một người họ hàng mà cả hai phía đều tin, hoặc một người đang công tác trong lực lượng vũ trang. Vai trò của họ là giúp mỗi bên nói rõ hơn và nghe kỹ hơn, không phải đứng về một phía.
Giáo viên chủ nhiệm thường cho nhận xét khách quan về học lực, tính cách, khả năng thích nghi với nề nếp của con, điều mà bố mẹ và con đôi khi nhìn lệch. Thầy cô hướng nghiệp có thể gợi ý những bài trắc nghiệm sở thích nghề nghiệp phổ biến để cả nhà có thêm góc nhìn, dù kết quả chỉ nên coi là tham khảo.
Người trong nghề là nguồn thông tin quý về đời sống thật. Nên đề nghị họ kể cả điều khó lẫn điều đáng giá, và để con tự đặt câu hỏi. Khi người thứ ba được mời với tinh thần tìm hiểu thay vì tìm đồng minh, cuộc nói chuyện gia đình thường dễ đi tiếp hơn. Ngược lại, nếu một bên kéo người ngoài vào để gây sức ép, bên kia sẽ càng phòng thủ.
Khi đã tìm hiểu kỹ mà vẫn chưa thống nhất
Có những gia đình đã làm đủ các bước mà hai bên vẫn khác ý. Lúc này, điều nên nhớ là người trực tiếp sống với lựa chọn trong nhiều năm là người con. Môi trường quân đội, công an đòi hỏi sự tự nguyện và quyết tâm bền bỉ; một học viên vào trường chỉ vì bị thúc ép dễ gặp khó khăn khi rèn luyện, và việc thôi học giữa chừng có thể kéo theo thủ tục, nghĩa vụ bồi hoàn theo quy định.
Một số gia đình chọn giải pháp trung gian: con vẫn đăng ký sơ tuyển để giữ cơ hội và có thêm thời gian trải nghiệm thông qua quá trình sơ tuyển, đồng thời ôn cho hướng dân sự mình thích, rồi quyết khi đặt nguyện vọng. Cách này chỉ phù hợp khi quy định năm đó cho phép và con thật lòng muốn thử, không phải để đối phó.
Dù kết quả thế nào, giữ được sự tôn trọng lẫn nhau quan trọng hơn chọn đúng trường ngay lần đầu. Con đường nghề nghiệp còn dài và có nhiều ngã rẽ. Và một nguyên tắc chung cho mọi gia đình: nếu có ai hứa lo cho con chắc đỗ để đổi lấy tiền, đó là dấu hiệu lừa đảo, cần từ chối và báo cơ quan công an.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa biết mình muốn gì thì có nên nghe theo bố mẹ thi trường quân đội, công an không?
Chưa biết mình muốn gì là chuyện bình thường ở tuổi này. Nên dùng thời gian còn lại để tìm hiểu thật kỹ cả hướng bố mẹ gợi ý lẫn vài hướng khác, đi khám sức khoẻ, hỏi người trong ngành. Quyết định sau khi tìm hiểu bền hơn quyết định chỉ để làm vừa lòng ai.
Bố mẹ có nên nhờ người quen trong ngành thuyết phục con không?
Nhờ người quen kể về nghề thật, cả mặt khó, là việc tốt. Nhưng nếu buổi gặp được sắp đặt để thuyết phục, con dễ cảm thấy bị áp lực và đóng cửa. Tốt nhất để con tự đặt câu hỏi, và bố mẹ chấp nhận cả câu trả lời không như mong muốn.
Con muốn thi trường quân đội nhưng bố mẹ sợ con vất vả thì nên làm thế nào?
Con có thể chứng minh sự nghiêm túc bằng hành động: tìm hiểu tiêu chuẩn, khám sức khoẻ, tự rèn thể lực và nếp sinh hoạt vài tháng. Khi bố mẹ thấy con hiểu rõ khó khăn và vẫn kiên trì, nỗi lo thường giảm. Cùng đọc thông tin chính thức cũng giúp bố mẹ yên tâm hơn.
Trong nhà có truyền thống quân đội, con không theo có sao không?
Truyền thống gia đình là điều đáng trân trọng, nhưng mỗi người có năng lực và sở thích riêng. Con có thể đóng góp cho xã hội ở nhiều nghề khác nhau. Điều quan trọng là con chọn có trách nhiệm và giải thích được lý do với gia đình một cách tôn trọng.
Đến hạn sơ tuyển mà cả nhà chưa quyết thì làm gì?
Hạn sơ tuyển thường sớm hơn hạn đặt nguyện vọng. Nếu con thật lòng muốn thử, có thể đăng ký sơ tuyển để giữ cơ hội rồi quyết sau, trong phạm vi quy định năm đó cho phép. Nếu con chắc chắn không muốn, đăng ký chỉ để làm vừa lòng thường không giúp được gì.