Nếu đã lỡ đưa tiền cho người hứa "lo suất" vào trường quân đội, công an, việc cần làm là dừng mọi khoản chuyển tiếp theo, giữ lại toàn bộ chứng cứ và trình báo cơ quan công an càng sớm càng tốt. Thời gian càng lâu, khả năng truy tìm người nhận và thu hồi tài sản càng giảm, trong khi kẻ gian có thêm thời gian lừa gia đình khác.
Bài này dành cho gia đình đang ở tình huống khó xử đó: lo mất tiền, lo ảnh hưởng đến con, lo chính mình bị liên luỵ. Bài đi qua các bước nên làm, những chứng cứ cần giữ, nơi trình báo, và những điều nên biết ở mức nguyên lý về pháp luật. Mỗi vụ việc có tình tiết riêng; với câu hỏi pháp lý cụ thể, bạn nên hỏi luật sư hoặc tổ chức trợ giúp pháp lý.
Nhận diện tình huống của mình
Trước hết, hãy bình tĩnh. Nhiều gia đình khi nhận ra mình bị lừa thì hoảng loạn, vội vàng gọi điện đòi tiền, đe doạ người nhận, hoặc ngược lại, im lặng vì xấu hổ. Cả hai phản ứng đều có thể làm tình hình khó hơn. Dành vài phút xác định mình đang ở tình huống nào giúp bạn hành động đúng thứ tự.
Thường có ba tình huống. Thứ nhất, đã đưa tiền nhưng chưa có kết quả tuyển sinh, người nhận vẫn liên lạc và hứa hẹn. Thứ hai, đã có kết quả, con không trúng tuyển, người nhận hẹn hoàn tiền nhưng kéo dài hoặc đòi thêm tiền để "lo đợt bổ sung". Thứ ba, người nhận đã cắt liên lạc, chặn số, xoá tài khoản.
Ở cả ba tình huống, hướng xử lý chính đều giống nhau: dừng chuyển tiền, giữ chứng cứ, trình báo. Điều khác là mức độ khẩn cấp. Ở tình huống thứ nhất, nhiều gia đình vẫn hy vọng "biết đâu được thật" nên chần chừ. Bạn nên nhớ rằng kết quả tuyển sinh chỉ đến từ tiêu chuẩn và điểm số công khai; khoản tiền đã đưa không làm thay đổi điều đó.
Nếu con thực sự trúng tuyển, đó là do con đạt điểm và tiêu chuẩn, không phải nhờ khoản tiền. Kẻ gian thường nhận vơ công lao trong những trường hợp này để giữ uy tín và tiếp tục lừa người khác. Vì vậy, kể cả khi con đỗ, việc trình báo vẫn có ý nghĩa.
Chứng cứ cần giữ lại ngay
Trước khi làm bất cứ điều gì khác, hãy thu thập và giữ nguyên những gì liên quan. Đừng xoá tin nhắn vì xấu hổ hay sợ hãi.
- Thông tin người nhận tiền: họ tên, nơi ở, nơi làm việc như họ tự giới thiệu, các tài khoản liên lạc, người giới thiệu.
- Tin nhắn, ghi chú cuộc trò chuyện, ảnh chụp màn hình có thời gian; lưu ra nhiều nơi để không bị mất khi đổi máy.
- Chứng từ chuyển tiền: biên lai, sao kê, ảnh giao dịch chuyển khoản; nếu đưa tiền mặt, ghi lại thời gian, địa điểm, người chứng kiến.
- Giấy tờ người nhận đưa cho gia đình nếu có: giấy biên nhận, giấy cam kết, ảnh "giấy tờ nội bộ" họ gửi để tạo lòng tin.
- Danh sách những người khác có thể cũng bị tiếp cận, nếu gia đình biết.
- Một bản ghi tóm tắt diễn biến theo thứ tự thời gian, viết khi còn nhớ rõ.
Chứng cứ càng đầy đủ, cơ quan tiếp nhận càng dễ xác minh. Bạn không cần tự điều tra hay tự gặp lại người nhận để "lấy thêm bằng chứng", vì việc đó có thể khiến họ cảnh giác hoặc gây nguy hiểm cho bạn.
Các bước trình báo
Trình báo tố giác tội phạm là quyền của công dân. Quy trình chung như sau, chi tiết có thể khác tuỳ nơi tiếp nhận.
- Đến cơ quan công an nơi gần nhất, nơi bạn cư trú hoặc nơi xảy ra việc giao tiền. Bộ luật Tố tụng hình sự quy định nhiều cơ quan có trách nhiệm tiếp nhận tố giác, và cơ quan tiếp nhận sẽ chuyển đến nơi có thẩm quyền giải quyết nếu cần.
- Mang theo giấy tờ tuỳ thân và toàn bộ chứng cứ đã thu thập. Nếu có thể, in sẵn ảnh chụp màn hình quan trọng.
- Trình bày diễn biến theo thứ tự thời gian, trung thực, kể cả những chi tiết gia đình thấy ngại. Sự trung thực giúp cơ quan chức năng xác minh nhanh và chính xác hơn.
- Đề nghị được hướng dẫn về việc tiếp nhận, ví dụ nhận giấy xác nhận đã tiếp nhận tố giác, theo thủ tục của cơ quan đó.
- Sau khi trình báo, giữ liên lạc với cơ quan thụ lý, cung cấp thêm thông tin nếu được yêu cầu, và không tự thương lượng riêng với người nhận tiền khi chưa hỏi ý kiến cơ quan đang giải quyết.
Nếu người nhận tự xưng là cán bộ trong lực lượng, gia đình vẫn trình báo bình thường. Việc xác minh người đó có thật sự là cán bộ hay không thuộc trách nhiệm của cơ quan chức năng.
Những điều nên biết về pháp lý, ở mức nguyên lý
Hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản được Bộ luật Hình sự quy định là tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Trong các vụ "lo suất", nếu người nhận không có khả năng và không có ý định làm điều đã hứa, hành vi đó thường được xem xét theo hướng này; việc định tội cụ thể thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng sau khi xác minh.
Nhiều gia đình lo lắng việc mình đưa tiền có bị coi là vi phạm không. Pháp luật hình sự có quy định riêng về hành vi đưa hối lộ cho người có chức vụ, quyền hạn, và cũng có quy định về trường hợp người đưa chủ động khai báo trước khi bị phát giác. Mỗi vụ có tình tiết khác nhau nên không thể kết luận chung; bạn nên trình bày trung thực và hỏi luật sư hoặc trợ giúp pháp lý về tình huống của mình.
Điều chắc chắn là im lặng không giúp gia đình an toàn hơn. Kẻ gian thường dựa vào nỗi sợ này để không bị tố giác. Chủ động trình báo là cách vừa bảo vệ quyền lợi của mình, vừa giúp ngăn chặn hành vi tiếp diễn.
Chuẩn bị khi hỏi luật sư hoặc trợ giúp pháp lý
Với những vụ có số tiền lớn, có nhiều người liên quan hoặc gia đình lo lắng về trách nhiệm của chính mình, gặp luật sư hay tổ chức trợ giúp pháp lý trước hoặc song song với việc trình báo là cách làm thận trọng. Một số đối tượng như người thuộc hộ nghèo, người có công với cách mạng, người dân tộc thiểu số ở vùng khó khăn có thể thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí theo Luật Trợ giúp pháp lý; điều kiện cụ thể nên hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở tỉnh, thành nơi cư trú.
Trước buổi gặp, gia đình nên mang theo bản ghi diễn biến theo thời gian, bản sao chứng cứ, giấy tờ tuỳ thân, và danh sách câu hỏi cụ thể. Ví dụ: tình huống của gia đình được nhìn nhận thế nào về pháp lý, nên trình báo ở đâu, cần chuẩn bị thêm gì, khả năng thu hồi tiền đi qua những bước nào, nếu người nhận liên lạc đề nghị trả tiền thì xử lý ra sao.
Hãy kể trung thực cả những chi tiết khiến mình ngại, vì luật sư chỉ tư vấn đúng khi biết đủ sự thật, và họ có nghĩa vụ giữ bí mật thông tin của khách hàng theo quy định. Lời khuyên dựa trên câu chuyện bị cắt bớt có thể dẫn gia đình đi sai hướng. Sau buổi tư vấn, ghi lại những việc cần làm tiếp và thời hạn, để không bỏ sót bước nào.
Những việc không nên làm
Không chuyển thêm tiền để "gỡ". Khi gia đình đòi lại tiền, người nhận có thể đòi thêm một khoản để "lo nốt", "lo đợt sau", hoặc để "rút hồ sơ hoàn tiền". Đây là cách kéo thêm thiệt hại. Dừng mọi khoản chuyển tiếp theo.
Không tự xử lý bằng cách đe doạ hay dùng vũ lực. Dù bức xúc, việc tự đến nhà đòi tiền bằng đe doạ, giữ người hay tài sản có thể khiến gia đình vi phạm pháp luật. Việc thu hồi tiền thuộc về cơ quan chức năng.
Không tin vào "người khác giúp lấy lại tiền". Sau khi bị lừa, một số gia đình lại bị tiếp cận bởi người tự xưng có thể giúp thu hồi tiền nhanh nếu trả phí. Đây có thể là một vòng lừa thứ hai. Chỉ làm việc với cơ quan có thẩm quyền và luật sư, tổ chức trợ giúp pháp lý hợp pháp.
Không đăng thông tin cá nhân của người nhận lên mạng. Việc đăng tải có thể ảnh hưởng đến quá trình xác minh, thậm chí khiến gia đình gặp rắc rối pháp lý nếu thông tin không chính xác. Hãy đưa toàn bộ thông tin cho cơ quan thụ lý.
Chăm sóc tâm lý cho cả nhà sau sự việc
Bị lừa trong chuyện học hành của con là cú sốc lớn với nhiều gia đình, không chỉ vì mất tiền mà vì cảm giác có lỗi, xấu hổ với họ hàng, lo con bị ảnh hưởng. Có phụ huynh tự trách mình suốt thời gian dài. Điều cần nhớ là kẻ gian làm việc này có tính toán, nhắm vào đúng nỗi lo của cha mẹ; người bị lừa không phải người kém hiểu biết.
Học sinh trong những gia đình này cũng chịu áp lực, đặc biệt khi biết bố mẹ đã đưa tiền vì mình. Bố mẹ nên nói với con rằng chuyện này không phải lỗi của con, và kết quả học tập của con vẫn là của con, dù đỗ hay không. Nếu con vẫn muốn theo đuổi trường quân đội, công an, cả nhà có thể cùng lên kế hoạch ôn thi và chuẩn bị đúng con đường chính thức.
Chia sẻ câu chuyện của mình, ở mức phù hợp, với họ hàng và người quen cũng giúp họ cảnh giác trước những lời mời tương tự. Nhiều người không ngờ rằng câu chuyện của mình có thể giữ cho một gia đình khác khỏi mất tiền.
Câu hỏi thường gặp
Đã đưa tiền mấy tháng rồi có còn trình báo được không?
Vẫn trình báo được. Thời gian càng sớm càng thuận lợi cho việc xác minh, nhưng không có nghĩa là để lâu thì không giải quyết được. Bạn nên mang theo mọi chứng cứ còn giữ và trình bày rõ diễn biến với cơ quan công an.
Đưa tiền mặt không có giấy tờ thì có trình báo được không?
Được. Bạn có thể trình bày thời gian, địa điểm, người chứng kiến, tin nhắn hẹn gặp, nguồn tiền đã rút ra. Cơ quan chức năng có nhiều cách xác minh. Thiếu chứng từ chuyển tiền không phải lý do để im lặng.
Trình báo có ảnh hưởng đến việc con đang học hoặc dự tuyển không?
Kết quả tuyển sinh dựa trên tiêu chuẩn và điểm số của thí sinh. Việc gia đình trình báo một hành vi lừa đảo là thực hiện quyền công dân. Nếu lo lắng về tình huống cụ thể, bạn có thể hỏi luật sư hoặc tổ chức trợ giúp pháp lý trước khi đi.
Có lấy lại được tiền đã bị lừa không?
Việc thu hồi tài sản phụ thuộc vào kết quả điều tra, khả năng truy tìm người nhận và tài sản còn lại của họ. Không ai có thể hứa chắc chắn. Trình báo sớm và cung cấp chứng cứ đầy đủ giúp tăng cơ hội thu hồi.
Có nên thoả thuận riêng với người nhận để lấy lại tiền không?
Nhiều trường hợp thoả thuận riêng dẫn đến bị đòi thêm tiền hoặc bị kéo dài thời gian. Nếu người nhận chủ động liên hệ trả tiền, bạn nên báo cho cơ quan đang thụ lý và hỏi ý kiến luật sư trước khi đồng ý bất cứ điều gì.
Không biết nên đến cơ quan nào thì làm sao?
Bạn có thể đến cơ quan công an nơi gần nhất, nơi cư trú hoặc nơi giao tiền. Cơ quan tiếp nhận có trách nhiệm hướng dẫn hoặc chuyển tố giác đến nơi có thẩm quyền. Điều quan trọng là bắt đầu trình báo, không phải chọn đúng nơi ngay lần đầu.