Một học sinh ít vận động có thể chạy liên tục khoảng ba mươi phút sau chừng bốn tháng tập đều ba đến bốn buổi mỗi tuần, nếu tăng khối lượng từ từ, chạy ở cường độ vừa phải và nghỉ đủ. Đó là nền sức bền giúp bạn theo được những bài huấn luyện đầu tiên khi nhập học trường quân đội, công an, và cũng giúp ích cho tim mạch, giấc ngủ, khả năng tập trung khi ôn thi.
Bài này đưa ra một giáo án 16 tuần chia bốn giai đoạn, cách tự đo cường độ không cần thiết bị, những lỗi hay gây chấn thương ở người mới tập, và các dấu hiệu phải dừng ngay. Việc có kiểm tra thể lực trong vòng sơ tuyển hay không, kiểm tra những gì, tuỳ quy định từng trường, từng năm; bạn cần đọc thông báo tuyển sinh năm hiện hành. Dù có hay không, nền sức bền vẫn là thứ bạn sẽ cần từ ngày đầu nhập học.
Trước khi bắt đầu: kiểm tra sức khoẻ và chuẩn bị tối thiểu
Nếu bạn có bệnh tim, hen, tăng huyết áp, từng ngất khi gắng sức, đau ngực khi vận động, hoặc trong gia đình có người đột tử trẻ không rõ nguyên nhân, hãy gặp bác sĩ trước khi tập chạy có cường độ. Bác sĩ có thể khám, đo điện tim hoặc làm thêm thăm dò để xác định bạn tập được ở mức nào. Đây không phải thủ tục cho có: với một số ít người, gắng sức mạnh khi chưa được đánh giá là nguy hiểm thật.
Về dụng cụ, bạn chỉ cần một đôi giày chạy vừa chân, đế còn tốt, quần áo thoáng, và một chai nước. Không cần đồng hồ đắt tiền; điện thoại có chức năng bấm giờ là đủ. Nơi tập nên bằng phẳng, đủ sáng, ít xe cộ: sân trường, công viên, đường ven sông, sân vận động của địa phương.
Ở Việt Nam, thời tiết là yếu tố hay bị xem nhẹ. Mùa hè miền Bắc, miền Trung và gần như quanh năm ở miền Nam, buổi trưa và đầu giờ chiều nóng ẩm, dễ gây say nắng, mất nước. Hãy tập vào sáng sớm hoặc chiều muộn, uống nước trước, trong và sau buổi tập, và giảm cường độ những ngày oi bức.
Đo cường độ bằng hơi thở: bài kiểm tra nói chuyện
Mức dễ. Bạn chạy mà vẫn nói được trọn câu dài, thở hơi nhanh nhưng thoải mái. Đây là mức chủ đạo trong giai đoạn đầu và chiếm phần lớn thời gian tập cả về sau. Người mới thường chạy quá nhanh; chậm hơn bạn nghĩ mới là đúng.
Mức vừa. Bạn chỉ nói được vài chữ một lần, phải ngắt câu để thở. Dùng cho những đoạn chạy tăng tốc ngắn ở giai đoạn sau.
Mức gắng sức. Bạn gần như không nói được. Chỉ dùng trong vài đoạn ngắn có nghỉ xen kẽ, và chỉ khi đã có nền vài tháng.
Nhịp tim nếu có thiết bị. Nếu bạn có đồng hồ đo nhịp tim, có thể dùng thêm, nhưng đừng áp cứng công thức tính nhịp tim tối đa theo tuổi trên mạng; sai số giữa người với người khá lớn. Hơi thở và cảm giác vẫn là thước đo chính, thiết bị chỉ để tham khảo và ghi lại tiến bộ.
Vì sao dùng hơi thở thay cho tốc độ. Tốc độ phụ thuộc thời tiết, mặt đường, độ dốc, tình trạng ngủ nghỉ. Hơi thở phản ánh trực tiếp cơ thể bạn đang làm việc nặng đến đâu. Ngày nóng, chạy chậm hơn mà hơi thở vẫn như ngày mát là đúng, không phải bạn yếu đi.
Giáo án 16 tuần chia bốn giai đoạn
Giáo án dưới đây dành cho người bắt đầu từ mức ít vận động, tập ba buổi mỗi tuần, cách ngày. Nếu bạn đã chạy được liên tục mười lăm phút, có thể bắt đầu từ giai đoạn 2. Mọi buổi đều có khởi động trước và giãn cơ sau.
| Giai đoạn | Tuần | Nội dung mỗi buổi | Mục tiêu |
|---|---|---|---|
| 1. Làm quen | 1–4 | Xen kẽ chạy rất chậm 1–2 phút với đi bộ nhanh 2 phút, tổng 20–25 phút; tăng dần phần chạy mỗi tuần | Cơ thể quen chuyển động, khớp gối, cổ chân thích nghi |
| 2. Nối dài | 5–8 | Chạy chậm 5–8 phút, đi bộ 1–2 phút, lặp lại; tổng 25–30 phút | Chạy được liên tục khoảng 15 phút ở mức dễ |
| 3. Liên tục | 9–12 | Hai buổi chạy liên tục mức dễ 20–30 phút; một buổi có vài đoạn tăng tốc ngắn mức vừa, nghỉ đi bộ giữa các đoạn | Chạy liên tục 25–30 phút |
| 4. Củng cố | 13–16 | Một buổi chạy dài nhất tuần ở mức dễ; một buổi chạy biến tốc; một buổi chạy nhẹ kết hợp bài sức mạnh | Chạy liên tục 30 phút trở lên, hồi phục nhanh sau buổi tập |
Sau mỗi bốn tuần, có thể xen một tuần giảm khối lượng để cơ thể hồi phục. Nếu một tuần nào đó bạn ốm hoặc mệt vì thi cử, đừng cố bù; lùi lại một tuần trong giáo án rồi tiếp tục. Một hướng dẫn được nhắc nhiều trong huấn luyện sức bền là không tăng tổng khối lượng tuần quá nhanh, khoảng một phần mười mỗi tuần là mức thận trọng thường được khuyên.
Một buổi tập hoàn chỉnh gồm những phần nào
Người mới thường chỉ xỏ giày rồi chạy, chạy xong thì ngồi xuống luôn. Một buổi tập đúng có cấu trúc, và chính cấu trúc này giúp bạn tập đều được nhiều tháng mà không chấn thương.
- Khởi động năm đến mười phút: đi bộ nhanh, xoay khớp cổ chân, gối, hông, vai; vài động tác động như đá lăng chân, nâng cao đùi tại chỗ.
- Phần chính: theo giáo án tuần đó, giữ đúng mức cường độ bằng bài kiểm tra nói chuyện.
- Thả lỏng năm phút: chạy chậm dần rồi đi bộ cho nhịp thở trở lại bình thường; không dừng đột ngột ngồi bệt.
- Giãn cơ tĩnh: giãn bắp chân, đùi trước, đùi sau, hông, mỗi động tác giữ khoảng hai mươi đến ba mươi giây, không nhún.
- Ghi nhật ký: ngày, thời gian chạy, cảm giác (dễ, vừa, mệt), có đau ở đâu không. Nhật ký giúp bạn thấy tiến bộ và phát hiện sớm dấu hiệu quá tải.
Tư thế chạy nên tự nhiên: thân hơi đổ về trước, vai thả lỏng, tay vung nhẹ, bước ngắn và nhịp nhàng, chân tiếp đất gần dưới thân người thay vì vươn xa phía trước. Bước quá dài là nguyên nhân hay gặp của đau ống quyển và đau gối ở người mới.
Những lỗi hay gây chấn thương ở người mới tập
Phần lớn chấn thương khi tập chạy ở tuổi học sinh không do tai nạn mà do làm quá nhiều, quá nhanh. Các lỗi thường gặp:
- Tăng quãng đường hoặc tốc độ quá nhanh vì nôn nóng, nhất là khi thấy bạn bè chạy giỏi hơn.
- Chạy mọi buổi ở mức gắng sức, không có buổi dễ, không có ngày nghỉ.
- Bỏ khởi động khi trời lạnh hoặc khi vội.
- Đi giày đế mòn, giày thời trang đế cứng, hoặc dép.
- Cố chạy tiếp khi đau tăng dần ở ống quyển, gối, gót chân; đau kiểu này là tín hiệu phải giảm tải.
- Thức khuya ôn thi rồi sáng sớm vẫn ép mình chạy nặng; thiếu ngủ làm hồi phục kém, dễ chấn thương.
- Nhịn ăn sáng rồi chạy lâu, dễ hạ đường huyết, choáng.
Nếu đau kéo dài hơn vài ngày dù đã nghỉ, đau làm thay đổi dáng đi, hoặc sưng nóng ở khớp, hãy đi khám bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình hoặc y học thể thao. Đừng tự xoa bóp mạnh hay đắp lá theo lời mách.
Dấu hiệu phải dừng ngay và đi khám
Có những dấu hiệu không được phép "cố thêm chút nữa": đau hoặc tức ngực, khó thở bất thường không tương xứng với mức chạy, tim đập loạn nhịp, chóng mặt, choáng váng, nhìn mờ, buồn nôn dữ dội, lạnh run giữa trời nóng hoặc ngừng ra mồ hôi khi đang nóng bừng. Gặp những dấu hiệu này, dừng chạy, ngồi nghỉ ở chỗ mát, báo người xung quanh và tìm trợ giúp y tế.
Sau đó, đi khám bác sĩ trước khi tập lại, kể rõ hoàn cảnh xảy ra triệu chứng. Bác sĩ sẽ quyết định có cần thăm dò thêm hay không. Bài này không chẩn đoán; nó chỉ nhắc rằng cơ thể có những tín hiệu cần được bác sĩ đánh giá.
Với người có bệnh hen, hãy mang theo thuốc cắt cơn theo chỉ định của bác sĩ và khởi động kỹ hơn; không khí lạnh, khô buổi sáng mùa đông ở miền Bắc có thể làm khởi phát cơn hen khi gắng sức. Với người có bệnh tiểu đường hay bệnh mạn tính khác, kế hoạch tập phải được bác sĩ điều trị đồng ý.
Nên tập cùng bạn hoặc báo cho gia đình biết lộ trình chạy, nhất là khi chạy sáng sớm hay tối muộn. Mang theo điện thoại và một ít tiền lẻ. Những điều nhỏ này có giá trị lớn khi có sự cố.
Sau 16 tuần: duy trì và kết hợp với học tập
Khi đã chạy được liên tục ba mươi phút, mục tiêu tiếp theo không phải chạy nhanh hơn bằng mọi giá mà là duy trì đều đặn đến kỳ sơ tuyển và sau đó. Ba buổi một tuần, mỗi buổi khoảng nửa giờ đến bốn mươi phút, cộng thêm hai buổi tập sức mạnh ngắn, là mức nhiều học sinh lớp 12 vẫn giữ được cùng lịch học.
Trong những tuần thi cử dồn dập, giảm số buổi chứ đừng bỏ hẳn; một buổi chạy nhẹ hai mươi phút giúp đầu óc tỉnh táo hơn là ngồi thêm giờ đó trước bàn học khi đã mệt. Việc sắp lịch học văn hoá và lịch tập trong tuần có bài riêng ở danh mục ôn thi của trang.
Ví dụ giả định: một bạn ở Quảng Trị bắt đầu từ mức đi bộ nhanh là thở dốc. Sau bốn tháng tập ba buổi mỗi tuần theo giáo án trên, bạn chạy được liên tục ba mươi lăm phút, ngủ ngon hơn và ít ốm vặt. Bạn không thành vận động viên, nhưng có nền đủ để bước vào huấn luyện mà không choáng ngợp. Đó là mục tiêu thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Chưa từng chạy, bắt đầu từ lớp 12 có kịp không?
Vẫn kịp để có nền sức bền cơ bản nếu còn ít nhất vài tháng trước kỳ sơ tuyển hoặc trước ngày nhập học. Bắt đầu từ giai đoạn làm quen, tăng từ từ, không cố rút ngắn giáo án. Tập đều quan trọng hơn tập nặng.
Có nên chạy mỗi ngày cho nhanh tiến bộ?
Với người mới, chạy cách ngày tốt hơn vì cơ, gân, xương cần thời gian thích nghi. Những ngày không chạy có thể đi bộ, đạp xe nhẹ hoặc tập sức mạnh. Chạy mỗi ngày khi chưa có nền dễ dẫn tới đau ống quyển và mệt mỏi kéo dài.
Chạy trên máy chạy bộ có được không?
Được, nhất là những ngày mưa hay quá nóng. Máy chạy bộ êm hơn mặt đường nên vẫn nên chạy ngoài trời một phần để cơ thể quen với mặt đất thật và gió, dốc. Đặt độ dốc nhẹ để cảm giác gần với chạy ngoài trời hơn.
Bị đau ống quyển khi mới tập thì làm gì?
Đau ống quyển ở người mới thường do tăng tải quá nhanh. Hãy giảm hoặc tạm dừng chạy, thay bằng hoạt động ít va đập như đạp xe, bơi cho tới khi hết đau, rồi quay lại ở mức thấp hơn. Nếu đau kéo dài, đau một điểm rõ trên xương hoặc tăng lên, đi khám bác sĩ.
Trước kỳ khám sức khoẻ có nên chạy nặng không?
Không nên tập nặng trong một hai ngày trước buổi khám, vì cơ thể mệt có thể làm mạch, huyết áp và một số chỉ số xét nghiệm dao động. Giữ buổi tập nhẹ hoặc nghỉ, ngủ đủ, để đến buổi khám trong trạng thái bình thường.
Nữ sinh có cần giáo án khác không?
Nguyên tắc tăng tải từ từ, đo cường độ bằng hơi thở và nghỉ đủ áp dụng cho cả nam và nữ. Nữ sinh nên chú ý ăn đủ năng lượng và chất sắt; nếu kinh nguyệt rối loạn hay mất kinh khi tập nhiều, hãy gặp bác sĩ.